TikTok-rechtszaak breekt juridisch nieuw terrein: immateriële schade door verslavende algoritmes collectief vorderbaar

Op 26 januari 2026 vond een cruciale regiezitting plaats in de collectieve actie tegen TikTok. Het Gerechtshof Amsterdam besprak niet alleen het verdere verloop van de procedure, maar ook of partijen willen praten over een schikking. Die zitting markeert een keerpunt in hoe Nederland omgaat met techplatforms die privacywetgeving structureel schenden. Voor marketingbureaus, techbedrijven en platforms is deze zaak relevanter dan ooit – de uitkomst bepaalt namelijk hoe concreet de rekening wordt voor misbruik van gebruikersdata.

De rechtszaak van Stichting Massaschade & Consument tegen TikTok startte in juni 2021, maar kreeg op 7 oktober 2025 een baanbrekende juridische doorbraak. Het Gerechtshof Amsterdam oordeelde dat immateriële schade collectief kan worden gevorderd. Concreet betekent dit dat mentale en psychologische schade door verslavende algoritmes – getraind met illegaal verzamelde data – voor het eerst in Nederland collectief kan worden gecompenseerd. Die uitspraak opent de deur voor compensatie aan alle vier miljoen Nederlandse TikTok-gebruikers.

Waarom deze uitspraak belangrijk is voor (Amerikaanse) techbedrijven

Immateriële schade was tot oktober 2025 moeilijk collectief te vorderen. Bedrijven konden privacy schenden, gebruikers konden zich benadeeld voelen, maar collectieve compensatie stuitte op juridische barrières. Het Gerechtshof veranderde dat door te erkennen dat grootschalige, structurele dataverzameling en commerciële exploitatie van gebruikersprofielen genoeg homogeniteit heeft om collectief te claimen. Niet ieder individu hoeft unieke schade aan te tonen – het systematische gedrag van het platform is genoeg.

Voor platforms, apps en diensten die advertentie-inkomsten genereren via gedragsprofilering betekent dit verhoogd risico. Als je algoritmes gebruikersdata verzamelen zonder transparantie, als je engagement maximaliseert ten koste van welzijn, of als je data doorgeeft buiten Europa zonder toestemming, loop je niet langer alleen het risico op boetes van de Autoriteit Persoonsgegevens. Je riskeert collectieve schadeclaims die miljoenen gebruikers vertegenwoordigen.

De vordering tegen TikTok bedraagt 6 miljard euro, met claims van 1.250 tot 1.750 euro per gebruiker afhankelijk van leeftijd. Ook al beslist de rechter uiteindelijk over het bedrag, de symboliek is helder: privacy-schendingen worden niet langer gezien als abstract compliance-risico maar als tastbare schade met financiële consequenties.

Van contentfabriek tot nationaal veiligheidsrisico

Sinds de rechtszaak startte in 2021 is TikTok geëvolueerd van discutabel platform naar geopolitiek risico. Die ontwikkeling versterkt de juridische zaak maar heeft ook bredere implicaties voor hoe Europa omgaat met buitenlandse techplatforms.

De EU startte meerdere onderzoeken na de Roemeense verkiezingen, waar een gecoördineerde campagne via TikTok’s algoritme de uitslag bleek te beïnvloeden. Roemenen moesten opnieuw stemmen. In de VS werd vorige maand een verkoop van alle Amerikaanse TikTok-activiteiten afgedwongen aan een Amerikaans consortium, nadat ByteDance (TikTok’s moederbedrijf) niet kon aantonen dat China geen toegang had tot Amerikaanse gebruikersdata.

De Autoriteit Persoonsgegevens gaf Nederlandse gebruikers in december 2025 een uitzonderlijke waarschuwing: “In Europa gelden duidelijke regels die mensen zeggenschap geven over hun data; daarbuiten gelden die regels niet op dezelfde manier. Bepaal daarom of je TikTok onder deze omstandigheden wel wilt blijven gebruiken.” Die waarschuwing van een toezichthouder is zeldzaam en toont hoe ernstig data-soevereiniteit wordt genomen.

Onder druk van Europese toezichthouders belooft TikTok nu actief accounts van kinderen onder 13 te verwijderen. Jarenlang kon de leeftijdsgrens moeiteloos worden omzeild terwijl het platform wél kinderdata verzamelde, gedrag analyseerde en hen blootstelde aan gerichte content – vaak zonder toestemming van ouders. Die belofte komt laat en onder dwang, niet vrijwillig.

Waarom de zaak doorloopt terwijl andere pauzeren

De meeste collectieve privacyzaken in Europa zijn gepauzeerd in afwachting van prejudiciële vragen aan het Europees Hof van Justitie. Die vragen gaan over hoe AVG-schendingen juridisch moeten worden behandeld in collectieve procedures. De TikTok-zaak loopt wél door, omdat Stichting Massaschade & Consument meerdere juridische grondslagen heeft aangevoerd.

De AVG-grondslagen zijn gepauzeerd tot het Europese Hof antwoorden geeft in een soortgelijke zaak tegen Amazon. Maar de niet-AVG-grondslagen – zoals onrechtmatige daad – kunnen worden voortgezet. Die strategie maakt de TikTok-zaak een van de weinige collectieve privacyclaims die momenteel voortgang boekt in Europa.

Tijdens de regiezitting op 26 januari bespreekt het Gerechtshof twee cruciale punten: het gewenste verloop van de procedure voor de niet-AVG-schendingen, en of partijen willen onderhandelen over een schikking. Die laatste vraag is veelzeggend. TikTok heeft tot nu toe geweigerd te schikken. Als ze nu wel willen praten, suggereert dat een herziening van hun juridische positie.

Wat dit betekent voor marketing en platformeconomie

De TikTok-zaak toont waar de grens ligt tussen datagedreven marketing en illegale surveillance. Adverteerders die via TikTok campagnes draaien, vertrouwden op het platform’s targeting-capabilities. Die capabilities bleken gebaseerd op data die zonder toestemming werd verzameld en zonder transparantie werd geëxploiteerd. Als gebruikers compensatie krijgen, ontstaat precedent dat alle platforms onder druk zet om compliance serieus te nemen.

Voor Nederlandse marketing- en techbedrijven is de les helder: gedragsprofilering vereist expliciete toestemming, transparantie over gebruik en beperking tot Europa tenzij adequaat beschermingsniveau bestaat. Die principes zijn niet nieuw – AVG bestaat sinds 2018 – maar werden tot nu toe vooral gezien als compliance-checkbox. De TikTok-zaak laat zien dat schendingen leiden tot collectieve claims met substantiële financiële risico’s.

Platforms die advertentie-inkomsten maximaliseren via verslavende algoritmes lopen extra risico. Het Gerechtshof erkende expliciet dat immateriële schade kan voortkomen uit algoritmische manipulatie die gebruikers langer op de app houdt. Dat raakt niet alleen TikTok maar ieder platform dat engagement maximaliseert zonder transparantie over psychologische effecten.

Hoe bedrijven hun positie kunnen beoordelen

Als je bedrijf gebruikersdata verzamelt voor marketing, targeting of personalisatie, stel jezelf drie vragen die het Gerechtshof impliciet stelt aan TikTok. Verzamel je data transparant met expliciete toestemming? Blijft die data binnen Europa of zijn adequate beschermingsmaatregelen getroffen? Kun je aantonen dat je algoritmes geen verslavend gedrag stimuleren ten koste van gebruikerswelzijn?

Als het antwoord op een van die vragen “nee” of “onduidelijk” is, loop je risico. Niet alleen regulatorische boetes maar ook collectieve claims. Die combinatie maakt niet-compliant gedrag economisch onhaalbaar. Een AP-boete kan miljoenen kosten. Een collectieve claim van miljoenen gebruikers kan een bedrijf kelderen.

De regiezitting op 26 januari bepaalt of TikTok bereid is te schikken of de zaak volledig wil uitvechten. Een schikking zou betekenen dat TikTok liability erkent en compenseert zonder dat de rechter definitief oordeelt. Dat kan aantrekkelijk zijn voor TikTok omdat het precedentwerking beperkt. Maar het zou ook tonen dat zelfs een platform met ByteDance’s middelen de juridische positie zwak vindt.

Bredere context: democratie en data-soevereiniteit

De rechtszaak gaat niet alleen over privacy maar over wie controle heeft over informatie-ecosystemen waarvan miljoenen Nederlanders dagelijks afhankelijk zijn voor nieuws en entertainment. Techplatforms beïnvloeden wat mensen zien, wat ze geloven en hoe ze stemmen. Die macht zonder transparantie of accountability is incompatibel met democratische waarden.

De Roemeense verkiezingen lieten zien hoe algoritmes verkiezingsuitslagen kunnen manipuleren via gerichte content. De VS-verkoop laat zien dat geopolitieke rivalen toegang kunnen hebben tot gebruikersdata zonder dat gebruikers dat weten. De AP-waarschuwing laat zien dat Europese regels niet gelden zodra data buiten Europa gaat. Die drie ontwikkelingen samen maken duidelijk waarom data-soevereiniteit een nationaal belang is.

Voor bedrijven betekent dit dat compliance niet alleen juridisch verplicht is maar ook reputatie-risico mitigeert. Klanten, gebruikers en toezichthouders verwachten dat Europese bedrijven data binnen Europa houden en beschermen. Die verwachting groeit naarmate geopolitieke spanningen toenemen en platformmacht zichtbaarder wordt.

Stichting Massaschade & Consument organiseert dit voorjaar een meetup met experts over de rol van techplatforms in democratie en privacy. Die sessie is relevant voor iedereen die betrokken is bij platformeconomie, data-gedreven marketing of tech-policy. De discussie gaat niet alleen over TikTok maar over hoe Europa omgaat met platformmacht in bredere zin.

De uitkomst van de regiezitting op 26 januari geeft richting. Gaan partijen schikken of loopt de zaak door tot eindvonnis? Beide scenarios hebben implicaties voor hoe platforms opereren in Europa en welke risico’s bedrijven lopen bij niet-compliant gedrag. Wat begon als collectieve actie van gefrustreerde gebruikers evolueert naar precedent-zettende jurisprudentie over platformverantwoordelijkheid en gebruikersbescherming.

Bekijk hier de actuele status van de Massaclaim tegen TikTok