Wikipedia 25 jaar: hoe een vrijwilligersproject de kennisinfrastructuur van AI werd

Op 15 januari 2026 vierde Wikipedia zijn 25e verjaardag. Wat begon als een idealistische droom om kennis met iedereen te delen, is uitgegroeid tot kritieke infrastructuur voor het moderne internet. De online encyclopedie staat in de top tien van meest bezochte websites wereldwijd en is de enige daarvan die wordt gerund door een non-profit. Maar die positie komt met nieuwe uitdagingen. Terwijl techbedrijven Wikipedia-content gebruiken om AI-modellen te trainen, daalt menselijk verkeer met 8 procent. Die paradox definieert Wikipedia’s volgende kwarteeuw: onmisbaar voor machines maar mogelijk minder zichtbaar voor mensen.

Wikipedia bestaat uit 65 miljoen artikelen in meer dan 300 talen, geschreven en geredigeerd door ongeveer 250.000 vrijwilligers. Geen advertenties, geen paywalls, geen algoritmes die engagement maximaliseren ten koste van nauwkeurigheid. Die principes maakten Wikipedia tot anomalie in een commercieel internet. Maar diezelfde eigenschappen maken het nu waardevol voor AI. Wikipedia’s content is vrij beschikbaar, betrouwbaar genoeg om te citeren, en gestructureerd genoeg om te parsen. Voor Large Language Models is het een van de hoogwaardige datasets beschikbaar.

Van informatiebron voor mensen naar trainingdata voor AI

Wanneer je ChatGPT, Claude of Gemini vraagt naar historische feiten, geografische informatie of wetenschappelijke concepten, antwoorden die modellen vaak met kennis die direct of indirect van Wikipedia komt. Techbedrijven trainen hun modellen op miljarden teksten, en Wikipedia’s artikelen zijn daar prominent in vertegenwoordigd. Die shift van menselijke bron naar machine-input verandert Wikipedia’s rol fundamenteel.

De Wikimedia Foundation erkent die realiteit door partnerships aan te kondigen met Amazon, Meta, Microsoft, Mistral AI en Perplexity. Die bedrijven gebruiken Wikipedia-content via Wikimedia Enterprise, een commercieel platform dat gestructureerde toegang biedt tot Wikipedia’s data. Naast eerder aangekondigde partners zoals Google en Ecosia bouwt Wikipedia zo een ecosysteem van techbedrijven die betalen voor toegang.

Die partnerships zijn strategisch noodzakelijk. Wikipedia’s donatie-gedreven model werkt zolang mensen de site bezoeken en waarde ervaren. Maar als AI-tools Wikipedia’s kennis samenvatten zonder dat gebruikers de site bezoeken, verdwijnt die directe relatie. Gebruikers die ChatGPT vragen naar de hoofdstad van Paraguay zien het antwoord zonder ooit naar Wikipedia te gaan. Die intermediatie ondermijnt Wikipedia’s zichtbaarheid en daarmee haar financieringsmodel.

Pageviews dalen terwijl AI-gebruik stijgt

Wikimedia Foundation rapporteerde in oktober 2025 dat menselijke pageviews met ongeveer 8 procent zijn gedaald vergeleken met dezelfde periode in 2024. Die daling correleert met de opkomst van generative AI en AI-zoeksamenvattingen. Google toont steeds vaker AI-gegenereerde samenvattingen bovenaan zoekresultaten. Die samenvattingen beantwoorden vragen direct, waardoor gebruikers minder vaak doorkliken naar bronnen zoals Wikipedia.

Tegelijk produceerden bots en AI-agents meer dan 88 miljard views in 2025. Webcrawlers, AI-bots en andere niet-menselijke agenten indexeren en analyseren Wikipedia continu. Die machine-traffic compenseert menselijke daling in absolute cijfers maar niet in strategische waarde. Bots doneren niet. Bots worden geen editors. Bots bouwen geen community die Wikipedia’s kwaliteit garandeert.

Die verschuiving stelt fundamentele vragen. Als AI Wikipedia’s kennis efficiënter distribueert dan de site zelf, welke rol blijft er dan voor Wikipedia als eindbestemming? Moet Wikipedia zich herpositioneren als kennisinfrastructuur die indirect waarde levert, of moet het vechten voor directe zichtbaarheid?

Waarom techbedrijven nu moeten bijdragen

Maryana Iskander, CEO van de Wikimedia Foundation, stelt dat bedrijven die op Wikipedia vertrouwen verantwoordelijkheid hebben om het platform duurzaam te houden. Wikimedia Enterprise is een van de mechanismes om die bijdrage te organiseren. Het platform biedt API’s die geoptimaliseerd zijn voor grootschalig gebruik, met real-time updates en gestructureerde data.

De pricing is niet publiek maar gebaseerd op schaal en gebruik. Google, Microsoft, Amazon en andere techgiganten betalen voor toegang die individuele gebruikers gratis krijgen. Die tweeledige structuur – gratis voor mensen, betaald voor bedrijven die commercieel profiteren – reflecteert hoe Wikipedia waarde creëert in het AI-tijdperk.

Maar partnerships brengen risico’s. Als Wikipedia afhankelijk wordt van betalingen van techbedrijven, ontstaat spanning tussen onafhankelijkheid en financiering. Techbedrijven kunnen druk uitoefenen om bepaalde content te prioriteren of moderatie-beslissingen te beïnvloeden. Die spanning is niet hypothetisch – andere platforms hebben vergelijkbare compromissen moeten maken.

Wikipedia’s vrijwilligers zijn zich bewust van die dynamiek. De community heeft altijd sterk op onafhankelijkheid gelet. Beslissingen over content, notability en neutraliteit worden genomen door editors, niet door sponsors of partners. Die governance-structuur is cruciaal voor Wikipedia’s geloofwaardigheid. Techbedrijven die Wikipedia-content gebruiken, weten dat de waarde zit in onpartijdigheid en betrouwbaarheid die alleen mogelijk zijn doordat commerciële belangen buiten de deur blijven.

Wat Wikipedia uniek maakt in het AI-tijdperk

Selena Deckelmann, Chief Product and Technology Officer van de Wikimedia Foundation, benadrukt dat kennis menselijk is en mensen nodig heeft. Die stelling klinkt filosofisch maar is praktisch relevant. AI-modellen genereren plausibel klinkende tekst maar kunnen geen onderscheid maken tussen feit en fictie zonder externe validatie. Wikipedia biedt die validatie doordat menselijke editors bronnen verifiëren, claims fact-checken en discussiëren tot consensus.

Die menselijke laag is wat Wikipedia onderscheidt van andere datasets. Veel tekst op het internet is niet geverifieerd, gesponsord of algoritmisch gegenereerd. Wikipedia’s artikelen zijn het resultaat van collaboratieve editing waarbij meerdere mensen verschillende perspectieven aanbrengen en debatteren tot neutrale synthese. Die procedurale transparantie – zichtbaar in Talk Pages waar editors discussiëren – geeft Wikipedia autoriteit.

Voor AI-ontwikkelaars is Wikipedia daarom waardevol als grondwaarheid. Als een model beweert dat de hoofdstad van Frankrijk Marseille is, kunnen ontwikkelaars dat valideren tegen Wikipedia. Die functie als referentie-standaard wordt belangrijker naarmate AI-gegenereerde content het internet overspoelt. Als alles AI-gegenereerd is, wat is dan nog betrouwbaar? Wikipedia’s model van menselijke verificatie biedt anker.

De toekomst: kennisinfrastructuur of bestemming

Jimmy Wales, oprichter van Wikipedia, merkte op dat niemand in 2001 wist of het zou slagen. Tegen alle verwachtingen in is Wikipedia de ruggengraat van kennis op het internet geworden. Maar die rol verschuift van zichtbare bestemming naar onzichtbare infrastructuur. Die transitie is niet uniek – veel succesvolle technologieën verdwijnen in de achtergrond zodra ze onmisbaar worden.

De vraag is of Wikipedia’s financieringsmodel die transitie overleeft. Donaties werken als mensen Wikipedia bezoeken en waarde ervaren. Als Wikipedia’s waarde vooral zit in het voeden van AI-tools die mensen gebruiken zonder Wikipedia te bezoeken, verdwijnt die directe connectie. Wikimedia Enterprise compenseert dat deels, maar het is onduidelijk of commerciële partnerships voldoende opbrengst genereren om Wikipedia’s groei te financieren.

De Wikimedia Foundation plant voorzichtig. Inkomsten groeien naar verwachting met ongeveer 6 procent in 2025-2026, bescheidener dan eerdere jaren. Die vertraging vraagt keuzes in prioriteiten en investeringen. Tegelijk neemt financiering voor vrijwilligers en community-organisaties toe met 11 procent. Die balans – voorzichtigheid in algemeen budget, investering in community – reflecteert besef dat Wikipedia’s waarde in haar editors zit, niet in technologie.

Lessen voor content-gedreven platforms

Wikipedia’s 25-jarige geschiedenis biedt inzichten voor ieder platform dat op content vertrouwt. Kwaliteit vergt governance. Wikipedia’s succes komt niet ondanks maar dankzij strikte regels rond neutraliteit, bronvermelding en notability. Die regels maken editing frustrerend voor nieuwkomers maar garanderen dat artikelen betrouwbaar blijven.

Community is infrastructuur. Wikipedia investeert zwaar in tools, processen en support voor editors. Vrijwilligers zijn geen gratis arbeid die je exploiteert maar stakeholders die je faciliteert. Die mentaliteit verklaart waarom Wikipedia vrijwilligers behoudt terwijl andere platforms churn zien.

Onafhankelijkheid is waardevol. Wikipedia’s non-profit status en weigering van advertenties leken onhoudbaar toen commerciële concurrenten zoals Encarta domineerden. Nu die concurrenten verdwenen zijn, blijft Wikipedia omdat het niet onderhevig was aan kortetermijn winstdruk. Die lange-termijn focus is luxe die alleen mogelijk is zonder aandeelhouders die kwartaalcijfers eisen.

Transparantie bouwt vertrouwen. Elke Wikipedia-edit is traceerbaar, elke discussie is zichtbaar, elke beleidswijziging wordt publiekelijk gedebatteerd. Die radicale openheid maakt Wikipedia kwetsbaar voor kritiek maar ook geloofwaardig. Gebruikers kunnen zelf beoordelen of content betrouwbaar is in plaats van blind te vertrouwen op platforms die algoritmes verbergen.

Wikipedia in het Nederlandse ecosysteem

Nederland heeft sterke Wikipedia-gemeenschap met actieve editors die Nederlandse artikelen schrijven en onderhouden. Wikimedia Nederland, de nationale affiliate, organiseert events en ondersteunt vrijwilligers. Voor Nederlandse content-marketeers is Wikipedia relevant op twee niveaus.

Strategisch bepaalt Wikipedia wat AI-tools als feit presenteren. Als je bedrijf of sector onjuist wordt weergegeven op Wikipedia, herhalen AI-chatbots die onjuistheid. Dat maakt Wikipedia-accuracy geen nice-to-have maar business-risico. Bedrijven kunnen niet direct eigen Wikipedia-artikelen schrijven – dat schendt conflict of interest-regels – maar kunnen wel zorgen dat betrouwbare bronnen over hen publiceren die editors kunnen citeren.

Tactisch is Wikipedia longtail-SEO. Terwijl Google meer AI-samenvattingen toont, blijven Wikipedia-artikelen hoog ranken voor informatieve queries. Een artikel dat Wikipedia als bron citeert, profiteert van die autoriteit. Content die Wikipedia-waardig is – goed onderzocht, neutraal, bronvermeld – presteert ook buiten Wikipedia beter.

De toekomst van Wikipedia is geen technologisch vraagstuk maar sociaal. Kunnen 250.000 vrijwilligers gemotiveerd blijven als hun werk onzichtbaar wordt achter AI-interfaces? Kunnen partnerships met techbedrijven worden gestructureerd zonder onafhankelijkheid te compromitteren? Kunnen nieuwe editors worden aangetrokken nu editing complexer is en zichtbaarheid kleiner? Die vragen bepalen of Wikipedia’s volgende 25 jaar even succesvol worden als de eerste. Het antwoord ligt niet in code maar in community.